پوكي استخوان حالتي است كه در آن استخوان شكننده شده و احتمال شكستگي با ضربات كوچك افزايش مييابد. پوكي استخوان از گرفتاريهاي بسيار شايع جوامع بشري است كه بعد از سن 35 سالگي روند آن در انسان آغاز ميشود. حدود نيمياز زنان مسنتر از 45 سال و 90 درصد زنان مسنتر از 75 سال به بيماري پوكي استخوان مبتلا ميشوند. مردان مسن نيز به پوكي استخوان مبتلا ميشوند كه البته ميزان ابتلاي آنان كمتر از زنان است. به طور تقريبي از هر سه زن يك نفر و از هر دوازده مرد يك نفر به پوكي استخوان مبتلا ميشوند و اين امر در سال منجر به ده هزار شكستگي ناتوان كننده در مبتلايان ميشود كه متاسفانه تعداد اندكي از مبتلايان به پوكي استخوان مورد بررسي و ارزيابي قرار ميگيرند.
پوكي استخوان عارضهاي است كه با بالارفتن سن بوجود ميآيد. در نتيجه از استحكام بافت و املاح استخواني كم شده و از مقاومت آن كاسته ميشود. استخوان انسان در سن كودكي خاصيت ارتجاعي و تحمل فشار زيادتري را دارد و به تدريج سفت و محكم شده و از مقاومت آن كاسته ميشود و اين مسئله در سن 20 سالگي به اوج خود ميرسد و بين سن 20 تا 35 سالگي استحكام استخوان به همان قوت باقي ميماند. به همين دليل در افراد جوان ضربات بسيار شديد مثل تصادفات ميتواند منجر به شكستگي استخوان شود، اما از اين سن به بعد بتدريج و با سرعتي كم از تراكم استخوان كاسته ميشود و استخوانها با بالا رفتن سن پوك ميشوند. در زنان بعد از يائسگي به علت توقف ترشح هورمونهاي زنانه و نقش مهم اين هورمونها در استحكام استخوان ها، شيوع پوكي استخوان زيادتر ميشود
چه كساني در معرض پوكي استخوان قرار دارند؟
به طور تقريبي و با احتمال بسيار زياد همه ما در معرض پديده ناخوشايند پوكي استخوان قرار داريم.
ـ افراد مسن در معرض ابتلاي بيشتري قرار دارند.
ـ عارضه پوكي استخوان در نزد خانمها بعد از سن يائسگي بسيار شايع است به ويژه اگر يائسگي زودرس در خانمها ايجاد شده باشد.
ـ تحريك بدني و ورزش باعث استحكام استخوانها در هر سني ميشود. عدم تحرك و استراحت زياد باعث تحليل استخوانها و پوكي آن ميشود و دردهاي استخواني را بيشتر ميكند.
ـ گاه پوكي استخوان در برخي از خانوادهها بيشتر ديده ميشود. همچنين در بعضي نژادها مثل بعضي از نژادهاي آسيايي اين پوكي بيشتر است.
ـ تغذيه نقش مهمي در پوكي استخوان به عهده دارد. افرادي كه كلسيم كافي در رژيم غذايي آنها وجود ندارد و يا ويتامين د كافي دريافت نميكنند، در معرض ابتلاي بالاتري هستند.
ـ همچنين اثر مصرف سيگار، الكل و قهوه زياد هم در پوكي استخوان ثابت شده است.
ـ كساني كه خود سيگار ميكشند يا همنشين سيگاريها هستند، در معرض پوكي استخوان زودرس قرار دارند و زناني كه سيگار ميكشند دچار پوكي استخوان شديدتري ميباشند.
ـ استفاده طولاني از كورتونها و يا داروهاي ادرارآور ميتواند باعث پوكي استخوان شود. البته بايد دانست كه مصرف يك يا چند آمپول كورتون در سال چنين اختلالي ايجاد نميكند.
ـ افرادي كه از بعضي اختلالات هورموني مشخص رنج ميبرند مثل پركاري تيروئيد و پاراتيروييد كمكاري غدد جنسي و بيماري كوشينگ در معرض ابتلاي بالاتري براي پوكي استخوان هستند
علائم پوکی استخوان
متاسفانه بايد گفت به طور معمول پوكي استخوان قبل از بروز عوارض آن علامتي ندارد. علايم هنگامي ايجاد ميشود كه شكستگي اتفاق افتاده باشد. درد ناگهاني و شديد در ستون فقرات ميتواند از علايم شكستگيهاي ستون فقرات باشد. ممكن است شكستگي مهره بدون درد اتفاق افتد و به صورت خميدگي ستون فقرات و كاهش قد بيمار ديده شود. اگر چه عكس برداري با اشعه ايكس به تشخيص شكستگي كمك ميكند، ولي براي تشخيص زودرس آن روش مناسبي نيست. پس بهتر است كليه افراد كه در معرض خطر پوكي استخوان قرار دارند قبل از شروع عوارض، مورد ارزيابي قرارگيرند و در صورت مبتلا بودن اقدامات پيشگيرانه اعمال شود.
بهترين روش براي تشخيص پوكي استخوان، سنجش تراكم استخوان يا دانسيتومتري است. خوشبختانه امروزه براي سنجش تراكم استخوان دستگاههاي جديدي ساخته شدهاند كه ميتوانند با دقت نسبتا زيادي تراكم استخواني و نسبت آن با استخوان سالم و سن مناسب را اندازهگيري كنند. آزمايش سنجش تراكم استخواني بدون درد است و تنها چند دقيقه طول ميكشد، همچنين احتياج به آمادگي قبلي ندارد و در طي آن دارويي مصرف نميشود. اين سنجش پزشك را قادر ميسازد تا شدت پوكي استخوان را ارزيابي كند و در نتيجه استحكام استخوان را بسنجد.
بنابراين بهترين روش پيشگيري از پوكي استخوان و عوارض آن رعايت رژيم غذايي مناسب، فعاليت ورزشي مناسب و دوري از عوامل كمك كننده در افزايش پوكي استخوان مانند مصرف سيگار (به ويژه تمام موارد ذكر شده تا قبل از سن 35 سالگي) و ارزيابيهاي لازم براي تعيين ميزان تراكم استخواني است.
جلوگيري از پوكي استخوان
ميتوان با روشهاي بسيار سادهاي خطر پوكي استخوان را كاهش داد:
با اطلاع از وضعيت استخوان به ويژه در خانمها در دوران نزديك به يائسگي، بوسيله مشورت با پزشك، بكار بردن روشهاي تشخيص مناسب و در صورت نياز تجويز داروهاي ويژه ميتوان از پيشرفت بيماري و عوارض حاصل آن پيشگيري كرد.
تغذيه مناسب از روشهاي بسيار مؤثر براي پيشگيري از پوكي استخوان است. غذاي انسان بايد محتوي پروتئينها و املاح كافي و ويتامينهاي لازم باشد تا روند پوكي استخوان كندتر شود. بهترين منبع كلسيم و پروتئين: شير، پنير، ماست و غذاهاي دريايي به ويژه ماهي است.
كلسيم يكي از اجزاي سازنده استخوان است و غذاي روزانه هر فرد بالغ بايد حداقل حاوي 1000 تا 1200 ميليگرم كلسيم باشد. البته اين مقدار نياز در زنان باردار، شيرده، يائسه، افراد مسن و بچهها بيشتر بوده و بين 1500 تا 2000 ميليگرم است. همانطوريكه گفته شد فرآوردههاي لبني مانند شير ماست پنير، كشك و قرهقوروت از منابع بسيار خوب و مهم كلسيماند. ساير منابع حاوي كلسيم عبارتند از: سبزيجات برگ سبز، كلم پيچ، شلغم، هويج، پرتقال، انگور و توت فرنگي، خرمالو، زيتون، جعفري، اسفناج، كرفس، كشمش، بادام، پسته، گردو، حبوبات و غذاهاي دريايي مانند ماهي به ويژه ماهي تن، كيلكا و ساردين.
پوكي استخوان يكي از مهمترين عوارض كاهش مصرف كلسيم است و در صورت همراهي با عواملي مانند كمبود ويتامين ث ،كمبود ويتامين د ، درمان با استروئيدها (كورتون)، بيحركتي، مصرف الكل و … بر شدت آن افزوده ميشود. پس بياييم با رعايت نكات زير حافظ سلامتي استخوانها و جلوگيري از پوكي استخوان خود در سن ميانسالي و پيري باشيم
ـ هم اكنون كه مقدار نياز روزانه كلسيم خود را ميدانيد، سعي كنيد به ميزان لازم از مواد حاوي كلسيم در روز استفاده كنيد تا دچار كمبود ميزان كلسيم نشويد. اين ذخيرهسازي به ويژه در دهه دوم و سوم زندگي بسيار پراهميت است. در صورتي كه نميتوانيد مقدار لازم كلسيم را از فرآوردههاي غذايي طبيعي تهيه كنيد، براي جلوگيري از اين بيماري ناخوشايند سفارش ميشود به مصرف تركيبات مكمل موجود در بازار بپردازيد.
ـ ويتامين د براي سلامتي استخوانها و جذب كلسيم لازم و ضروري است. بنابراين زماني را در بيرون از خانه بگذرانيد تا آفتاب بتواند پوست شما را براي ساختن ويتامين د تحريك كند.
ـ به طور منظم ورزش كنيد. استخوانهاي اطفال با ورزش كردن محكم ميشوند و رشد طبيعي خواهند داشت. البته افراد بالغ هم بايد تحرك كافي داشته باشند. استراحت و عدم تحرك باعث تحليل بافت استخواني ميشود. بهترين، مفيدترين و بيخرجترين ورزش براي انسانهاي بالغ و به ويژه افراد مسن پيادهروي است. توجه داشته باشيد كه ورزشهاي تحمل وزن، مثل پياده روي نقش مهمي در رسوب كلسيم در استخوانها دارند. ورزشهايي كه فشار و تحمل استخواني ندارند كمتر از ورزشهاي تحمل وزن در اين مسئله اثر مثبت دارند.
ـ از مصرف مواد افزايش دهنده پوكي استخوان مانند الكل، سيگار، قهوه فراوان و … خودداري كنيد.
ـ جايگزيني هورمونهاي زنانه در خانمهاي يائسه زير نظر پزشك ميتواند مانع پوكي استخوان زودرس شود.
درمان پوكي استخوان
اگر پس از سنجش تراكم استخوان، معلوم شد كه مبتلا به پوكي استخوان هستيد با نظر پزشك خود ميتوانيد تحت درمانهاي زير قرار بگيريد.
درمانهاي متفاوتي هم اكنون براي پوكي استخوان وجود دارد كه هر كدام با توجه به شرايط بيمار براي وي انجام ميگيرد. از جمله تجويز تركيبات حاوي كلسيم و ويتامين د ، تجويز تركيبات فلورايد و داروهاي كاهنده سرعت پوكي استخوان مانند Alendronate , Etidronate و … كه تمام موارد ذكر شده بسيار پرخرج و گران هستند و تنها مورد اول يعني كلسيم و ويتامين د قابل دسترستر، كم هزينهتر و براي عموم قابل استفادهتر است.
در نهايت در نظر داشته باشيد كه تغذيه مناسب سرشار از كلسيم و پروتئين، فعاليت و دوري از عدم تحرك و انجام ورزشهاي مناسب از زمان كودكي و نوجواني، بهترين و كمخرجترين توشه و روش پيشگيري براي جلوگيري از پوكي استخوان است
دکتر لیلا بیدکی متخصص طب فیزیکی و توانبخشی